1242 kilometrów na Brennaborkach, 27 wspólnych wieczorów – przegadanych, przemilczanych, ale zawsze w obecności Kazimierza Nowaka. Trudno się rozstać, trudno podsumować. Afryka Nowaka  tworzy jedyną  w swoim rodzaju więź…

Przed spotkaniem z wodospadami Wiktorii, uroczystym pożegnaniem z misją, nastrajamy się, czytając listy naszego bohatera.

Pisał 8 grudnia 1933 roku:

Maryś, naprawdę piszę – Kocham moja nędzę – i wcale nie pragnę być kiedyś w życiu bogatym dla siebie. Kocham moja biedę – nędzę czasem nawet. O Was tylko troska napawa, dla Was żyję i pracuję jak umiem i mogę!…

Dziś po raz pierwszy widziałem ten cud przyrody! Opisać trudno wrażenie jakiego doznałem na widok majestatu wodospadu VICTORIA. Trudno się wysłowić…

Cały trud przejazdu Rodezji poszedł w niepamięć na widok Zambezi, która tak korci, tak ciągnie, przykuwa, że oprzeć się trudno! Naprawdę wcale mnie nie korci Cape Town – pojadę bo trzeba – w ten sposób podróż moja stanie się całością od Tripolis do Cape Town – rowerem! Oprócz części Sudanu pokonałem pieszo lub rowerem tak przeogromny szmat ziemi – to zawsze wyczyn nie lada – i już to pozostanie moje! Moje na zawsze! Dziś może mnie najwyżej ktoś naśladować!…

Chyba nie trzeba pisać więcej. Wspólnie  z nową ekipa zachwycaliśmy się wodospadem, przekazaliśmy pałeczkę… a co dalej, to już w dziale ETAP 9.

Chłopaki jutro wylatują, ja pozostaję ze sztafetą jeszcze dwa tygodnie.

Dziękujemy i pozdrawiamy!!!!

Agnieszka Grudowska

Etap VIII (Zambia)

Przed nami wspaniały widok na Zambezi, z oddali dobiega szum wodospadów Wiktorii zagłuszany momentami przez szum motolotni i helikopterów. Jesteśmy jeszcze po zambijskiej stronie. W nocy przyszła wiadomość od ekipy dziewiątego etapu – dotarli już do miejscowości Victoria Falls w Zimbabwe. Czeka nas zatem przeprawa przez słynny most Livingstone’a, a jutro ostateczny cel naszego etapu – Wodospady Wktorii i przekazanie etapu.

Zanim to nastąpi, wróćmy nad Jezioro Kariba, do naszego sielankowego wypoczynku. Bardzo żeśmy się zżyli z małą społecznością Zamarula Lodge, której wszyscy pozostali mieszkańcy byli rezydentami – pastor z rodziną, dzięki któremu tam trafiliśmy i kilka osób z RPA, przebywających w okolicy na kilkumiesięcznych kontraktach przy budowie dróg, pracach geologicznych i farmie. Przed naszym wyjazdem odbyło się pożegnalne BBQ na plaży. Z entuzjazmem włączyliśmy się w przygotowania do uczty. Rafał podjął się przyrządzenia „tigera” (to taka ryba) w cytrynach a la Rafael. Zamierzał nawet sam złowić danie, ale z uwagi na silne wichry połów okazał się nieskuteczny i trzeba było skorzystać z zapasów gospodarzy. Ryba udała się po królewsku, wszyscy zajadali się nieprzyzwoicie i zapowiedzieli, że będą czekać na ponowne odwiedziny Rafała.

Z prawdziwym żalem opuszczaliśmy gościnną gromadkę.

Pierwszy – krótki, niespełna czterdziestokilometrowy odcinek prowadził do miasta  Choma – w sam raz na powtórne rozgrzanie mięśni. Następnego dnia zaplanowaliśmy przejazd do Kalomo (67 kilometrów), po drodze zaś czekała nas misja specjalna w miejscowości Tara – ostatnim przed Livingstone opisanym w korespondencji miejscu pobytu Kazimierza Nowaka.

My mogliśmy wypocząć nad jeziorem Kariba, jednak w latach 30-tych XX wieku zbiornik ten jeszcze nie istniał. Nasz bohater musiał w związku z tym zrobić krótki postój na rekonwalescencję w leżącej na trasie wiosce Tara. Aby się tam dostać, należałoby zjechać około czterech kilometrów obecnej drogi. Przy skręcie znajdował się sklepik z różnościami… przez moment zastanawialiśmy się… jechać nie jechać… nasz lider czujnie zagaduje towarzystwo siedzące obok sklepiku „czy w Tarze żyje może jakiś bardzo stary człowiek?”

Po raz kolejny okazało się że mamy wyjątkowe szczęście… Nie dość że przy kiosku kręcił się akurat młody i rozgarnięty „head of the village” CHIZYUKA FLANNELY, to jeszcze zaproponował, że zaprowadzi nas do swego nauczyciela, dawnego wodza wioski najstarszego człowieka w okolicy – 83-letniego SIASUMBWE CHAKOLWA.

Po dwudziestu minutach jazdy piaszczystymi ścieżkami trafiliśmy do chaty, z której wyszedł staruszek. Uśmiechnął się na powitanie, nasz przewodnik wystawił tymczasem siedzenia i wyłuszcza cel naszej wizyty.

Hurra!!!! Przypomina sobie, że jako chłopiec biegł z rówieśnikami za wuzungu na rowerze… to MUSIAŁ BYĆ NOWAK!!! Więcej szczegółów nie pamięta, ale pokazuje nam dawną drogę. Uśmiecha się na widok starej fotografii. Dostaje od nas pocztówkę z Kazimierzem na pamiątkę. Nasz młody przewodnik wobec świadków oświadcza, że gdy dziadek umrze, on zachowa tę pamiątkę. Całe szczęście, że mamy jeszcze jeden portret dla niego. Oby dziadek żył jak najdłużej!

Robimy zdjęcia, zadajemy jeszcze parę pytań. Starzec dobrze słyszy i rzeczowo odpowiada na pytania… to znaczy takie sprawia wrażenie i tak wynika z tłumaczenia, ponieważ posługuje się językiem tonga.

Wtem na scenę wkracza starsza groźnie wyglądająca  pani z motyką i maczetą, bardzo zdziwiona co to za zgromadzenie na jej podwórku. Okazuje się że to małżonka zacnego staruszka. Udobruchana zaczyna pozować do zdjęcia z mężem, a my szczęśliwi odjeżdżamy w stronę Kalomo. Znowu czujemy się bliżej tamtej Afryki, Afryki Nowaka.

Z Kalomo do Livingstone mamy prawie 130 kilometrów. Wiemy, że może być kiepsko z noclegiem po drodze.. na wszelki wypadek wyruszamy dość wcześnie (jak na nas), czyli ok. dziewiątej rano, bo jesteśmy ekipą śpiochów

Po prawie 70 kilometrach robimy postój w Zimbie. Na zegarkach dopiero trzynasta, więc zgodnie decydujemy, że jedziemy dalej. Okazuje się, że ostatnie 50 kilometrów drogi do Livingstone jest w remoncie. Zjeżdżamy na 10 kilometrów szutrowej drogi, tędy zapewne jechał Kazik, ale teraz pędzą tu też gigantyczne ciężarówki ciągnąć za sobą tumany kurzu. Ciężko będzie jechać w takich warunkach 50 kilometrów, ale… oczywiście! Znów mamy szczęście i wbijamy się w niewykończoną jeszcze drogę – idealnie gładki asfalt na zmianę z twardym i równie szybkim podłożem. Suniemy środkiem niczym paniska, bo cały ciężki ruch odbywa się wciąż objazdem… i tak do samego Livingstone – dobre 40 km, czyli w sumie 130 km tego dnia. Dobijam dosłownie „na oparach energii”, uratowana ostatnim bananem i orzeszkami od chłopaków.

Hurra!!! Jesteśmy w Livingstone!!! Udało się!!! W sumie 1220 kilometrów za nami! Po kąpieli, głodni jak wilki trafiamy na pizzę i koncert lokalnego jazz bandu – w końcu jest sobota! Świętujemy!!

Kolejnego dnia ruszyliśmy na poszukiwanie śladów Nowaka – zostały nam jeszcze dwie tabliczki. Trafiamy do Ojca Patryka – Kapucyna z Irlandii. Ojciec Patryk prowadzi nas do najstarszej świątyni w Livingstone – katedry, w której zapewnie Nowak był na mszy podczas swojego pobytu w mieście. Budynek domu misyjnego już niestety nie istnieje, ale tabliczka zostaje powieszona przy wejściu do katedry, w której to proboszczem parafii jest rwandyjski ksiądz – znajomy przyjmującego nas w Chisamba księdza Dominique… jakaż ta Zambia mała! Tabliczka wisi, misja wypełniona, ruszamy nad rzekę Zambezi, przed nami kolejne dwa dni wakacji

Agnieszka Grudowska

21 lipca 2010 roku

Chikuni – Batoka – Sinazongwe

Chikuni okazuje się świetnie zorganizowaną miejscowością – ośrodkiem edukacyjno-misyjnym Jezuitów. Zadbane domostwa i ogródki, trochę jakbyśmy w innej Zambii wylądowali. Mamy przyjemność gościć u księdza Krzysztofa, który oprowadza nas po włościach. Mieści się tu jedna z lepszych szkół średnich z internatem dla chłopców, jest szkoła żeńska, społeczność ma swoją stację radiową. Poprzez rozgłośnię prowadzone są między innymi programy nauczania na poziomie szkoły podstawowej ze zorganizowanymi klasami i koordynatorami – docierają do kilku tysięcy dzieciaków.

Działa szpital i centrum walki z AIDS. Piekarnia wypieka chleb, produkuje się dżemy i mieszanki ziołowe. Smakujemy herbatę z trawy cytrynowej i delektujemy się żytnim chlebem.

Mhmmm… ale do roboty, bo przecież naszym głównym zadaniem jest odszukanie kościoła, który w listopadzie 1933 roku fotografował Kazimierz Nowak. Gdy docieramy na miejsce okazuje się, że żarłoczne terminy dobrały się do budynku i z udało się uratować przed nimi jedynie wieżę. Poddana renowacji i konserwacji  ma się dobrze. Zawieszamy kolejną tabliczkę.

Po przebyciu kolejnych 67 kilometrów docieramy w ostatnich promieniach zachodzącego słońca do miejscowości Batoka. Do Livingstone nad Wodospadami Wiktorii pozostało 240 kilometrów, czyli jakieś trzy dni rowerowe, mamy więc jakieś cztery dni w zapasie. Zgodna decyzja: jedziemy wypocząć!

Zbaczając z trasy 70 kilometrów dotrzemy nad Jezioro Kariba – sztuczny zbiornik powstały po zbudowaniu tamy na Zambezi. Oto plan na kolejny dzień!

Tymczasem Batoka to jak do tej pory najbardziej „egzotyczny” nocleg na trasie. Po półgodzinnych negocjacjach z odurzoną czymś i wyjątkowo nieprzytomną obsługą lokalnego hoteliku udało nam się zająć trzy najlepsze pokoje z łazienkami, co prawda bez wody, ale łazienki były. Tylko w trzech… czwarta izba bez łazienki, za to bardzo bezpieczna… można się było z niej wydostać jedynie podważając zamek scyzorykiem. Oszczędzę opisu zapachów, odgłosów i innych walorów tego przybytku. Muszę natomiast szczerze powiedzieć, że gdy rano spytałam panów o wrażenia, powściągliwie odparli, iż „…tak, to był ciekawe doświadczenie i dość specyficzne miejsce, ale w sumie to się wyspaliśmy…”

Prawdziwi dżentelmeni! )

Ja się nie wyspałam i żałowałam ze nie zaszyliśmy się gdzieś w buszu z namiotami.

Wyspani czy nie wczesnym rankiem wyjątkowo sprawnie i szybko wyruszyliśmy dalej. Azymut – nad jezioro! Krótka lektura przewodnika uświadomiła nam, że na kąpiele i relaks na plaży nie ma co liczyć, te przyjemności zarezerwowane raczej dla hipopotamów i krokodyli, ale niech tam, choćby i dobra łazienka… z wodą.

I znowu nam się udało! J W małej wiosce nad jeziorem spotkaliśmy młodego amerykańskiego pastora, który wskazał nam miejsce, gdzie farmerzy prowadzą sympatyczną lodge, o której brak informacji w jakichkolwiek przewodnikach.

Nasza wdzięczność dla pastora była tym większa, że zaprosił nas do siebie na obejrzenie transmisji z finału Mistrzostw Świata w Piłce Nożnej.

Dojeżdżamy w sielankowe miejsce – bugalowy kryte strzechą, po pięknym ogrodzie przechadza się paw, indyki, gazele. Rozbrajający widok na jezioro i na dodatek pyszne jedzenie… tak długo wyczekiwana pierwsza w Zambii ryba okazała się warta czekania. Ważący ponad trzy kilogramy tiger fish był wybitny!

Nastały trzy dni pełnej regeneracji, wypoczynku, wędkowania, obserwowania przyrody, ot, słonie, krokodyle, hipopotamy…

Mnie niestety przyplątało się jakieś paskudztwo i zamiast się delektować smakołykami musiałam przejść na słynną dietę Małysza (bułki + banany). Grunt że dochodzę do formy i jutro wracamy rowerowy szlak!

Pozdrawiamy z Zambii!

Agnieszka Grudowska

Aha!

I jeszcze wierszyk (zgodnie z tradycją):

sunie po drodze żółta dżdżownica

dziewięć ma kółek ta „brennaborzyca”

sunie przez Zambię ku Kazika chwale

osiem odnóży napędza wytrwale

śledztwo na trasie skuteczne prowadzi

fakty układa, dane gromadzi

o wyczynach Nowaka głosi nauki

ucząc się zarazem przetrwania sztuki

Lusaka- Kafue-Chikuni

Na wspaniałych ludziach skończyliśmy i od wspaniałych ludzi zaczynamy.

Najwyższy czas wspomnieć o osobie, która towarzyszy nam od początku zambijskiej przygody, o niezwykłym człowieku czynu – bracie Jacku Rakowskim. Dzięki jego pomocy, kontaktom, zaangażowaniu, udało nam się sprawnie i szybko dotrzeć do wielu pomocnych osób na szlaku i wiele drzwi stanęło przed nami otworem. Szybko prostuję jednak, że nie okazana nam pomoc czyni brata Jacka tak niezwykłym, ale jego codzienna praca. Brat Jacek z ramienia Misji Ojców Białych od kilku lat  prowadzi w Lusace ośrodek dla dzieci ulicy i opiekuje się bezdomnymi. Mieliśmy okazję na własne oczy widzieć Jacka w działaniu… właściwie na każdym skrzyżowaniu, parkingu zagaduje po imieniu obdarte umorusane żebrzące dzieciaki, a te witają go z daleka, czasem proszą o pomoc lub lekarstwa. Jacek wydaje się być ich jedynym aniołem stróżem, zawsze przychodzi z pomocą gdy zdarzy się wypadek, opiekuje się chorymi. Odwiedzamy Dom Nadziei, którego głównym zadaniem jest wyciąganie dzieciaków z ulicy i w miarę możliwości przywracanie ich na łono rodziny. Ośrodek ma być stadium przejściowym, choć dla wielu stał się domem. Znając podziemie zambijskiej stolicy, twarze, imiona, brat Jacek jest w stanie wychwycić nowych chłopaków na bruku i zabrać ich z ulicy zanim rozsmakują się w samodzielności, zanurzą w świecie prostytucji i narkotyków. Ma pod opieką kilkudziesięciu chłopców w wieku od 8 do 17 lat. Sami sprzątają, gotują, chodzą do szkoły. Nie jest kolorowo, ale takie są realia, tak tu wygląda życie. Teraz już to wiemy… Poznajemy prawdziwą Zambię, jej wszystkie oblicza.

Wracając do rowerów, Lusaki i naszych kaziowych przygód.

Kazimierz Nowak przebywał w Lusace, natomiast brak jakichkolwiek wskazówek dotyczących miejsca jego pobytu. Postanowiliśmy zatem, że jedna z pamiątkowych tabliczek zawiśnie w miejscu znanym, lubianym i związanym z lokalnymi cyklistami. Taki hołd rowerzystów dla rowerzystów. Stąd koncepcja klubu…

Dzięki przedwyjazdowym poszukiwaniom Wojtka, udało nam się skontaktować i zorganizować spotkanie z Szefami Zambijskiego Związku Cyklistów – byłym i obecnym. Byłym szefem, wciąż wspierającym organizację okazał się uroczy starszy pan – Włoch Giuseppino, od ponad 40 lat mieszkający w Zambii. Giuseppino uprawiam kolarstwo wyczynowo jeszcze gdy mieszkał we Włoszech. W Zambii zajął się sportem już bardziej hobbistycznie – założył pierwszą zambijską drużynę, organizował sprzęt, trenował. Jest ojcem pierwszych sukcesów reprezentacji Zambii, za co miał nawet zostać honorowym obywatelem państwa (musiał odmówić by nie stracić włoskiego paszportu). W latach 70-tych podczas pobytu w Europie wystąpił ponownie w jednym z prestiżowych wyścigów – tym razem reprezentując Zambię.

Obecny szef klubu, pan Expendito, rodowity Zambijczyk jest z zawodu dziennikarzem. Działa nadzwyczaj sprawnie i kontynuuje dzieło swego poprzednika. Obaj zachwyceni wyczynem Nowaka i naszą misją, angażują się i choć planujemy następnego dnia opuścić Lusakę, obiecują zorganizować przedpołudniem spotkanie z cyklistami i dokonać uroczystego przywieszenia tabliczki.

Tymczasem dzwoni brat Jacek z wiadomością, że rano mamy umówiony wywiad w programie śniadaniowym jednej z prywatnych stacji telewizyjnych CBC. O 8:30 mamy być na miejscu z jednym z Brennaborów pod pachą. Studio mieści się w najwyższym budynku w stolicy, na ostatnim – 22 (!) piętrze i jak zaznacza dziennikarz, winda działa!

Zgodnie z planem o 8:15 rano zajechaliśmy pod budynek telewizji. Dziesięć minut zajęło przekonywanie strażnika, że rower jest absolutnie niezbędnym rekwizytem podczas programu, gdy zaś dostaliśmy się do środka, okazało się, iż tłum kłębiący się w holu, to kolejka do windy… która jednak nie działa.

Rower pod pachę i 22 (!) piętra po schodach. Standard studia nieco odbiegał od tych, które widzieliśmy wcześniej, program szedł na żywo i zdecydowanie „na żywioł”, ale prowadzący zręcznie poprowadzili rozmowę i wyszliśmy z budynku bardzo z siebie zadowoleni. Prosto ze studia ruszyliśmy na spotkanie z Expendito, który zorganizował spotkanie i uroczyste powieszenie tabliczki na budynku…. Muzeum Narodowym w Lusace!!!

Trochę nam się to nie mieściło głowie, ale w gmachu muzeum najpierw spotykamy się z dyrektorem, a zaraz potem podczas specjalnej konferencji z całą komisją kuratorów! Okazuje się, że muzeum jest w trakcie wzbogacania zbiorów. Władze postanowiły, że wszelkie historie, odkrycia, badania które odbywały się poza systemem kolonialnym, stanowią wartość. Za taką uznano historię Kazimierza Nowaka. Jako zadanie domowe dostaliśmy przesłać rozdział poświęcony Zambii w angielskim tłumaczeniu, a także skany listów, zdjęć, czasopism, jako artefakty ilustrujące historię… do gabloty

Tabliczka została powieszona, dokumentacja wykonana, a asystowała nam przy tym… kolarska reprezentacja Zambii.

Nieco później niż planowaliśmy, odprowadzeni najpierw przez wychowanków brata Jacka, potem zaś przez drużynę kolarzy wyruszyliśmy z Lusaki na południe. Po drodze jeszcze dogonił nas samochodem Giuseppino. Nasz niezastąpiony Lider dokonał rytualnej wymiany koszulki! Za wyprawową- Afrykanowakową (jedną z trzech;-) dostał kultowa koszulkę reprezentacji Zambii, z ostatniego wyścigu w którym Giuseppino brał udział. To się nazywa szczęście…

Kolejny punkt na szlaku Kazimierza Nowaka to misja w Chikuni, stąd pisał list do żony 26 listopada 1933 roku. Zachowało się również zdjęcie z tego miejsca. Z Lusaki to ponad 220 kilometry, rozkładamy więc odcinek na trzy rowerowe.

Pierwszego docieramy do Kafue – sympatycznej miejscowości położonej malowniczo nad rzeką Kafue – jednym z dopływów Zambezi. Trafiamy do sympatycznego resorciku, gdzie wieczorem panowie oddają się emocjom piłkarskim. Kolejny postój w równie sympatycznej miejscowości Mazabuka, która szczególnie przypadła do gustu Rafałowi (przez kolejne trzy dni rozpływał się nad walorami smakowymi śniadania, które nam zaserwowano: sadzone na bekonie, kiełbaski, fasolka, marmolada pomarańczowa, masło orzechowe… prawdziwe „full english breakfast” J). Sute śniadanko bardzo się przydało, albowiem 24 94 kilometry do Chikuni było naprawdę męczące, zwłaszcza te dwadzieścia po tarce (najgorszy rodzaj szutrówki ) i piachu.

Pozdrawiamy!

Agnieszka Grudowska

Lusaka. Wszyscy zgodnie przyznajemy zambijskiej stolicy pierwsze miejsce w kategorii „najbrzydsze miasto, jakie w życiu odwiedziłem”. W czasach Kazimierza Nowaka była to wioska i takiż charakter Lusaka zachowała po dziś dzień. Różnica polega na tym, że miast z gliny i słomy, lepi się chatki z ziemi, śmieci i blachy. W takich koszmarnych konstrukcjach mieszka większość Lusakańczyków. Oczywiście są też dzielnice bogaczy z willami. Basenów w takiej dzielnicy więcej, niż można by naliczyć w całej Zambii, ale to zamknięte, niedostępne getto. Szkoły i budynki użyteczności publicznej przypominają smętne baraki., wszystko ma kolor szaro bagnisty, zieleni jak na lekarstwo. Poza głównymi ulicami drogi wyboiste, chodników brak, a główny deptak, szlak pieszy i zarazem targ, stanowią tory kolejowe przecinające miasto na pół. Pociągi zjawiają się to tak rzadko i jeżdżą tak wolno, że nie stanowią żadnego problemu. Na dwóch głównych ulicach miasta postawiono w latach  70-tych kilka betonowych kloców, dziś mieszczą się w nich biurowce i banki.

Nasze ogólne wrażenia i wspomnienia z Lusaki nie są jednak wcale aż tak przygnębiające, a to dzięki wspaniałym ludziom, których tu spotkaliśmy…

REDAKCJA: Tu relacja Agnieszki urywa się z powodu awarii komputera. Wiemy, że podczas wizyty w Lusace udało im się odwiedzić zambijską telewizję oraz Muzeum Narodowe, na którego frontowej ścianie umieszczono tabliczkę upamiętniającą podróż Kazimierza Nowaka. 7 lipca drużyna wyruszyła z Lusaki i w 2,5 godziny pokonała 50 kilometrów do Kafue, a następnego dnia 94 kilometry do Chikuni. Dziś (10 lipca) nocują w Batoka. Kolejne relacje, mamy nadzieję, już niebawem!

Kabwe (Broken Hill)-Chisamba- Kasisi

Jeden dzień rozłąki z brennaborami przeznaczony na śledztwo w Kabwe wystarczył. Oprani, dożywieni i wypoczęci jesteśmy gotowi do drogi. Przed wyjazdem, na niedzielne nabożeństwo został wydelegowany Tomasz, który po mszy przykładnie zrelacjonował nam całe kazanie, wprawdzie odprawione w „nie do końca” zrozumiałym języku chibebma, ale jako że został jego bohaterem wywołanym na środek, a nazwisko „Nowak” padło w nim kilkakrotnie, przesłanie było jasne: wytrwałość i determinacja, niezawodnie pomagają osiągnąć cel.

Piętnaście kilometrów za Kabwe zjeżdżamy z Asfaltu na szutrową drogę, ciągnącą się wzdłuż torów kolejowych. Tędy 77 lat temu jechał Kazik. Mimo trudnych podjazdów i wybojów jesteśmy oczarowani, naszym oczom ukazuje się bezkresna Afryka, na landszafcie brak jedynie żyraf, słoni i lwów

Zmęczeni, ale szczęśliwi docieramy do Chibemba – małej miejscowości gdzie poza stacją kolejową, kościołem i upragnioną zimną coca colą nie ma nic.

- „O!! Zimna coca cola będzie!” – zawołał do mnie Rafał.

Radosny okrzyk podchwycony przez miejscowego chłopca, „ZIMNA COCACOLA!”, dosłyszał po chwili jadącemu przed nami Wojtek.

- „Do You speak Polish?” – spytał Wojtek podejrzliwie.

Ale chłopiec pokręcił przecząco głową.

- „So where is zimna coca cola?”

Malec bez wahania wskazał palcem na mnie… tak zyskałam nową ksywkę

Jedyny nocleg, jaki wchodził w grę w Chilemba to cztery prywatne pałace, tylko trzeba jeszcze poszukać dobrego gruntu dla ich rozstawienia. Nowak spędził tu noc przy misji katolickiej, więc i my pukamy do bram kościoła.

Tak trafiamy pod opiekę księdza Dominique – proboszcza pochodzącego z Rwandy. , z pochodzenia z Ruandy. Zafascynowany naszą misją przyjął nas z otwartymi szeroko ramionami.

Ojciec Dominique oprowadził nas po swoim gospodarstwie, w tym po starym budynku świątyni, wybudowanym przed 1933 rokiem. Wspaniałe kolejne miejsce na tabliczkę pamiątkową, ale jej przykręcenie odkładamy na ranek, by przed snem powganiać się jeszcze w telewizor nastawiony na stacje aljazeera, gdzie co pewien czas pojawiają się wiadomości o przebiegu drugiej tury wyborów prezydenckich w Polsce. Gdy wstaliśmy rano, okazało się, że tabliczka jest już przymocowana.

Kolejny dzień na żwirówko-szutrówkach, popołudniu dotarliśmy do Kasisi, gdzie powitały nas polskie misjonarki – Siostry Miłosierdzia Bożego. Jesteśmy pod wrażeniem ich działalności. To najdzielniejsze matki, jakie spotkaliśmy w Zambii, mają pod opieką ponad 250 dzieci… począwszy od tygodniowych bliźniaczek.

Prowadzą tu szkolę i najstarszy w Zambii sierociniec, idealne miejsce na kolejna tabliczkę. Główny budynek – biuro i „recepcja” nic się nie zmienił od czasów Kazika, tu najpewniej spędził kilka nocy podczas swojej podróży. Siostra Jolanta – w Zambii służy od 65 lat, oprowadzając nas, opowiada swoje niezwykłe losy i historię sierocińca, zwiedzamy stary kościół, dom misyjny Jezuitów i cmentarz, na którym zostali pochowani pierwsi polscy duszpasterze w Zambii: ojcowie Kodrzycki i Bojanowski.

Wieczorem szczęśliwie dotarliśmy do Lusaki.

Jutro dzień dla rowerów…

Agnieszka Grudowska

Zambia, 5 lipca 2010 roku

LIST Z CHISAMBA:

Odpoczywałem w domu po niedzielnej mszy, gdy ktoś zawołał, że bazungu (biali) kręcą się przed bramą i szukają kogoś, z kim mogliby porozmawiać. To byli Agnieszka, Wojciech, Tomasz i Rafał. Przemierzają rowerami Zambię kontynuując rajd przez Afrykę w hołdzie ich rodakowi Kazimierzowi Nowakowi, który zawitał do Chisamba 17 listopada 1933 roku. Jako ksiądz byłem szczególnie przejęty, wręcz podekscytowany ich odwagą i szacunkiem dla tego wielkiego człowieka. Nie mogłem pozwolić, by szukali hotelu, czy pokoi noclegowych. Spożyć posiłek i napić się z gośćmi było dla mnie przyjemnością. Posyłam tę wiadomość by potwierdzić, że pokonali trasę do Chisamba oraz by poświadczyć kolację, którą spożyliśmy tu, gdzie KAZIMIERZ NOWAK jadł w 1933 roku wspólnie z księdzem z Polski. Bardzo bym chciał pozostać w kontakcie z drużyną i śledzić ich zakończoną powodzeniem przygodę. Błogosławię i modlę się za ich powodzenie.

ks. Dominique Dagijimana

________________________________

I am Rev. Fr. Dominique Ndagijimana, the Parish Priest of Chisamba, Holy Cross Parish. I was at home relaxing a little bit on Sunday after the mass, when I was told that BAZUNGU (WHITES) are at the gate looking for somebody to talk to. It was Agnieszka, Wojciech, Tomasz and Rafal cycling Zambia on the way across the whole Africa in memory of their ancestor KAZIMIERZ NOWAK who passed the night here in Chisamba on 17th of Nov 1933. As a Parish Priest I was excited and impressed by their courage and admiration they have for this great man. I could not allow them to go to hotel or any lodge. It is my pleasure to have them and eat and drink with them. I will love to be in touch with the team and follow their successful story. I send this note to acknowledge their passage here in Chisamba and the supper we are having, where KAZIMIERZ NOWAK had the supper in 1933 with the Polish named Priest. I am giving them my blessings and praying for their success.

Rev. Fr. Dominique Dagijimana

Kapiri Mposhi-Ndola (Broken Hill)

Brennabory połykają kolejne kilometry. Tomasz i Wojtek zapuszczają brody (rozpisujemy konkurs na “brodę Nowaka”), Rafał sukcesywnie traci swój charakterystyczny „brzuszek”. Ja poprzestaję na pozbyciu się kolejnej pary skarpetek…

Moc z nami! Po wizycie w Kapiri Mposhi i wspaniałej gościnie u siostry Angeliki wszystko wydaje się możliwe. Już przekraczając bramy szkoły prowadzonej przez Siostrę, czuliśmy się, jakbyśmy wjeżdżali w świat Alicji z krainy czarów… kolorowe mury, płotki, rabatki kwiatów, warzywny ogródek, wszechobecne śmiech i radość. Wielka szkoda że nie tak wyglądają typowe zambijskie szkoły. Wszyscy rodzice chcą posłać dzieci do Kalulu – szkoły s. Angeliki („kalulu”w lokalnym języku bemba znaczy „królik”, a królik jest tu symbolem mądrości), która trzyma najwyższy poziom nauczania w kraju, wciąż się powiększa się i modernizuje.

Siostra Angelika jest niczym dobra wróżka i tak ją też postrzegają dzieci – jako trzecia osoba w Afryce i 895-ta na świece została uhonorowana Orderem Uśmiechu, który z dumą nosi każdego dnia na piersi. Spełnianie marzeń, wiara w swoje możliwości, radość z każdej chwili… tak naładowani pozytywną energią, już jako ambasadorzy pozytywnego myślenia wsiadamy na rowery.

Kapiri Mposhi było ostatnim przystankiem na w zagłębiu miedziowym. Do Lusaki zostało nam jakieś 160 km. W drodze, po raz kolejny napotykamy pożar buszu. Tuż przy szosie płomienie są tak bliskie i mocne, że jesteśmy zmuszeni jechać środkiem drogi, żeby nie przypalić sobie łydek. Po zmroku, z bezpiecznej odległości przyglądamy się temu widowisku. Przypadek, czy celowy proceder wypalania traw? Tak czy inaczej wszyscy przyznają „very dangerous”…

Po siedmiu dniach mamy już swój ustalony szyk podróżowania – lider na czele, potem ja (Agnieszka), Rafał pośrodku środku stawki i na końcu Tomasz – flagowy. Mamy także etapowe rytuały. Dobieramy miejsca na przerwy w trasie „tak, żeby była zimna cola i jajeczko”. Do tego banan, bułka i w drogę! Tomka ratuje w takich okolicznościach „skumbria w tomacie”, jajko bowiem wykluczone z jadłospisu. No właśnie…. a Kazik często nie miał nic poza herbatą. Za każdym razem opowiadając historię podróży Kazimierza Nowaka, podążając rowerami jego szlakiem, utwierdzamy się w przekonaniu, jak absolutnie niezwykłej rzeczy dokonał… Jego historia wywiera ogromne wrażenie na przypadkowo spotkanym na szosie Gerardzie Zagar, rowerzyście z Francji! Całe szczęście, że jest z nami mówiący po francusku Rafał, dzięki któremu poza uśmiechami, pozdrowieniami i wzajemnymi zachwytami nad przerzutkami i oponami, możemy wymienić parę informacji. Nasz rozmówca jest w podróży po Afryce już od dziesięciu miesięcy (ma typowy „nowakowy” zarost) i podąża w stronę Przylądka Igielnego, a jego podróży towarzyszy akcja charytatywna. Kto zna francuski, zapraszamy na jego stronę: www.zagafrica.fr

Wraz ze zbliżającym się Kabwe (dawniej Broken Hill) odczuwamy dreszczyk emocji. Wojtek przepytuje nas z lektury listów i notatek. Wynika z nich ewidentnie, że Kazik spędził w tej miejscowości prawie tydzień, mieszkając u Polskich misjonarzy prawie tydzień, nabierając sił i czekając na korespondencję z Polski.

Kierujemy się do misji Salezjan. Znajdujemy nocleg u ks. Krzysztofa i rozpoczynamy śledztwo. Szybko trafiamy do parafii ojca Alexa, proboszcza kościoła Sacred Heart. W owym czasie był to kościół dla białych osadników. Ksiądz Alex udostępnią nam kronikę, gdzie odnajdujemy nazwiska i dokładną historię polskiej misji. Okazuje się, ze obecny dom parafialny funkcjonował w latach podróży Nowaka… z wypiekami na buziach oglądamy budynek, typowe kolonialne patio. Na tyłach znajduje się stary oryginalny kościół, w którym 11 listopada 1933 roku w mszy uczestniczył Kazimierz Nowak. Oba budynki są pod opieką konserwatora zabytków, więc nie znikną z mapy. Z ogromną satysfakcją zawieszamy drugą tabliczkę.

Spacer po mieście prowadzi nas do starego budynku poczty, gdzie Kazik musiał zaglądać wielokrotnie w oczekiwaniu na listy od żony. Narażamy się naczelnikowi obfotografowując obiekt, ale misja niezawodnie zostaje spełniona…

Jutro kolejny dzień – trasą Kazika udamy się w kierunku Chisamba, a tam kolejne atrakcje…

Królestwo Siostry Angeliki – film (youtube)

Ndola- Mbwana Mkumbwa – Nsobe – Kapiri Mposhi

Za nami kolejnych sześć dni rowerowych. Zawisła pierwsza tabliczka pamiątkowa, w nogach ponad 425 kilometrów, wszyscy trzymamy formę!

Cofnijmy się do Ndoli i położonej kilkanaście kilometrów za nią osady Mbwana Mkumbwa, pierwszego miejsca, wspomnianego w listach Nowaka z Rodezji Południowej – stolicy zagłębia miedziowego.

Nasz bohater zatrzymał się tu 6 listopada 1933 roku w misji włoskiej i tegoż miejsca szukamy. Z pierwszych informacji wynika że w Mbwana Mkumbwa nie ma od lat żadnej misji, a jedynie kościółek. Dzięki udostępnionej przez Salezjan kronice zgłębiamy historię tego miejsca. Misja włoska, w której zatrzymał się Nowak była misją Fraciszkanów, którzy w 1931 roku osiedli pod Ndolą zajmując opuszczone budynki administarcyjne zamkniętej w latach kryzysu kopalni. W 1940 roku przenieśli się do Ndoli, tworząc tam duże centrum, a stary kościół i misja w Mbawa Mkumbwa znalazł się pod kopalnianym wyrobiskiem.

Pierwsze kroki kierujemy do sprawującego pieczę nad ośrodkiem Franciszkanów ojca Miha. Kościół, szkoła, oficyna wydawnicza – wszystko funkcjonuje imponująco. Po sesji zdjęciowej dla lokalnej gazety, opowiedzeniu historii i zrelacjonowaniu celu naszej misji postanawiamy mimo wszystko udać się do Mbwana Mkumbwa. Najpierw trafiamy na historyczny cmentarz polskich osadników, którzy dotarli tu w 1944 roku po ewakuacji ze Związku Radzieckiego wraz z Armią Andersa. Ukryty wśród pól, ale zadbany i ładnie utrzymany. Kawałek dalej znajduje się pomnik upamiętniający losy polskich uchodźców. Tam też, przy asyście nauczyciela z pobliskiej szkoły, umieszczamy tabliczkę – wiążąc ją z właściwym miejscem na szlaku Kazika, a zarazem związanym z późniejszą polską historią.

Ruszamy w dalszą trasę przygotowując się mentalnie i aprowizując na Bush-camping przy drodze do Kapiri Mposhi. Na odcinku ponad 130 kilometrów nie ma żadnej większej miejscowości, ani jednego słowa w przewodniku. Około 17:00 zaczynam rozglądać się za noclegiem, marząc skrycie o zimnym piwie MOSI…
I jak to w bajkach bywa: 7 kilometrów dalej marzenie się ziszcza. Wyrasta przed nami lodge, jest zimne piwko, gorąca woda i nawet T-bone steki… a to już chyba zasługa pozytywnego myślenia!

Agnieszka Grudowska
Zambia, 2 lipca 2010 roku

Chingola-Chimfushi-Kansoka-Kitwe-Ndola

Od Chingoli, gdzie przejęliśmy etap do Ndoli, pierwszego miejsca z naszej trasy wspomnianego w listach Kazika minęły cztery dni rowerowe, czyli ponad 280 kilometrów i trzy gumy. Wszyscy w znakomitej formie!

Szlak, który przemierzamy ciągnie się przez środkowo-północną Zambię wzdłuż granicy z Kongo. Jest to zambijskie zagłębie miedzi, najbardziej uprzemysłowiony region kraju, z dala od uczęszczanych tras turystycznych, dla nas stał się wspaniałym wstępem do poznania Afryki Kazika.

Najsłynniejszą atrakcją regionu jest Chimfunshi – największe na świecie schronisko-rezerwat dla szympansów. Zmęczeni ostatnim odcinkiem piaszczysto-kamienistej drogi przez las wjechaliśmy na polanę z dużą wiatą i miejscem na ognisko pośrodku, otoczoną bungalowami i budynkami administracyjno-szkoleniowymi. To miejsce bardzo ekologiczne, wszystkie rozwiązania przemyślane w duchu zgody z przyrodą, cała energia elektryczna z baterii słonecznych. Dotarliśmy na miejsce około siedemnastej, czyli na godzinę przed „zgaszeniem” światła (afrykańskim zachodem słońca). Wizyta u szympansów musi poczekać do rana. Na kolację dojedliśmy pyszne AfryKAZKI i ziemniaczki, którymi uraczyla nas na powitanie ekipa Kongo-Safiri.

Wczesnym rankiem udaliśmy się do oddalonego o sześć kilometrów punktu centralnego graniczącego z kilkoma działkami. Każda o powierzchni ponad 200 hektarów, ogrodzona siatką, stanowi dom dla grupy szympansów – od kilku do kilkudziesięciu osobników. Małpy są raz dziennie dokarmiane, ponieważ (szczególnie w porze suchej) brakuje im naturalnego pożywienia.

Skąd pochodzą zwierzęta? Zaczęło się od tego że Sheila i David Siddle, lokalni farmerzy, którzy przybyli do Afryki w 1940 roku z Anglii, po przejściu na emeryturę, osiedli w Chimfunsi. Sheila słynęła w okolicy jako miłośniczka i opiekunka zwierząt. Pierwszym lokatorem przyszłego sanktuarium dla szympansów był przywieziony w 1983 roku Pala, znaleziony jako ranne niemowlę na drodze. Do niego wkrótce dołączyły zwierzęta odebrane handlarzom z Kongo, przeniesione z innych schronisk, niechciane „maskotki”. Obecnie w ośrodku przebywa ponad 120 osobników.

Ekipa Sztafety otrzymała specjalne zaproszenie na wizytę w oddalonym o kolejnych parę kilometrów domu gospodyni. Sheila, mimo podeszłego wieku, jest w znakomitej formie i pełna energii. Chętnie przyjmuje gości, sama organizuje pracę ośrodka. Maskotką jej domu jest… oswojona hipopotamica Billy, odnaleziona jako bezbronne maleństwo, którego matkę zabito. Kręci się po podwórku, podjada ulubione frykasy, wyleguje się, żeby wieczorem skierować się do rzeki na spotkanie z narzeczonymi (bywa, że znika na parę dni, ale zawsze wraca). Szczególnie przypadła do gustu Rafałowi, prawie dając mu buziaka, mimo że obcy powinni zachowywać bezpieczny dystans. Po tak emocjonującym początku dnia ruszyliśmy dalej.

Chcąc uniknąć zatłoczonej i wąskiej szosy pełnej ciężarówek, wybraliśmy drogę, która zaznaczona była tylko na jednej z trzech dostępnych nam map. Decyzja lekko ryzykowna… i rzeczywiście nie było łatwo. Do 17.30 przejechaliśmy 68 kilometrów po szutrowo-piaskowych drogach i w na chwilę przed zmierzchem dotarliśmy do wioski Kansoka. Lokalny boss zakwaterował nas w niewykończonym budynku kliniki. Woda ze studni, krzątanina w świetle czołówki, herbata z ogniska, wszechobecna cisza i rozgwieżdżone niebo… poczuliśmy nastrój afrykańskiego szlaku Nowaka.

Droga do Kitwe również w większości szutrowa, częściowo tylko utwardzona, toteż przebycie kolejnych 81 kilometrów zajęło nam znów cały niemal dzień. Ekipa przyzwyczaiła się już do lokalnej diety: jajka, kurczak z nsima (rozgotowana kasza kukurydziana), racuchy i niezawodnie – coca-cola. Koszulki nabrały rdzawego koloru, twarze ogorzałe, panowie zapuszczają brody.

Z Kitwe do Ndoli ruszyliśmy najlepszą zambijską drogą, dwupasmową autostradą z szerokim poboczem. Bezpiecznie. I pewnie byłoby szybko, gdyby nie trzy gumy złapane po drodze, w tym dwie moje i jedna Rafała. Panowie sprawnie zmieniają dętki, pompują, łatają… w nagrodę będą AfryKAZIKI, obiecuję… za parę dni oczywiście…

Tymczasem posuwamy się dalej. W poszukiwaniu śladów Kazika….

Agnieszka Grudowska Ndola (Zambia), 30 czerwca 2010 roku