Witajcie!

Podsyłam relację z fotkami z naszych południowosudańskich obchodów rocznicowych: nowakowych i sztafetowych. Nowakowy szlak w Sudanie Południowym powoli się uzupełnia (choć wciąż nie wiem, dokąd on mógł dotrzeć na wschód od Juba?), wygląda na to, że oprócz kawałka wycieczki pod granicę Abisynii zostało do wyeksplorowania 4 km do granicy z Kongiem (nie puściło nas wojsko do samej granicy) oraz misja w Lul – wciąż niestety bardzo tam niespokojnie.

Dzięki i pozdrawiamy ze stolicy

pjk

Góry Imatong – w chmurach Sudanu Południowego

„…a nie chcąc gnuśnieć w Juba wybrałem się ku granicy
Abisynii na wycieczkę krajoznawczą, która w obie strony wynieść miała jakieś
600 kilometrów”

Co prawda nie wiemy, jak daleko w kierunku granicy dzisiejszej Etiopii dotarł Kazimierz Nowak, z pewnością jednak po drodze zawitał w Góry Imatong. Także i my nie chcemy gnuśnieć w Juba, a tym razem inspiracja do aktywności jest przynajmniej podwójna: 80. rocznica wyruszenia Kazimierza Nowaka na Czarny Ląd oraz 2. rocznica startu sztafety jego śladami. Z tym większym zapałem my, czyli sudańsko-południowosudańsko-ugandyjskie elementy AfrykaNowaka.pl wybieramy się na „wycieczkę krajoznawczą” – naszym celem jest najwyższy szczyt Sudanu Południowego, Mt. Kinyeti vel Kipai.

Ze stolicy wyruszamy samochodem terenowym do Torit. „Droga wiodła przez bezkresną sawannę, przechodzącą miejscami w gęste lasy” pisze Nowak, zachwycając się mnogością dzikiej zwierzyny. Do dziś krajobrazy niewiele się zmieniły, jednak po dużych zwierzętach ani śladu – to smutne realia kraju targanego przez blisko pół wieku wojnami domowymi. Pozostaje cieszyć się rozmaitym ptactwem, małpami, mangustami i wężami… i żywić nadzieję, że większe zwierzęta, tak jak uchodźcy, wrócą kiedyś do Sudanu Południowego. Nowak z pewnością wędrował do Toritu (140 km) wąskimi ścieżkami pośród buszu, dziś jednak trasa ta stanowi wygodną, jak na kraj niemal całkowicie pozbawiony asfaltu, murramową drogę, której przejechanie zajmuje zaledwie około dwóch i pół godziny. Po noclegu w Toricie wyjątkowo sprawnie załatwiamy wszelkie formalności w Ministry of Tourism and Wildlife i ruszamy w góry.

Przez blisko 60 km zagłębiamy się w szeroką dolinę pomiędzy dwoma pasmami górskimi, aż osiągamy wioskę Katire. Stąd rozpoczynamy czterodniowy trekking na najwyższy szczyt Gór Imatong. „Podchodzę wyżej. Gdy osiągam grań zbocza, niczym odrzwia jakiejś rajskiej krainy otwiera się przede mną widok tak niezwykły, że oczom wprost wierzyć nie chcę. Poniżej, na polance przeciętej wyzłoconą wschodem słońca wstęgą rzeki Kinati widzę rozległy po horyzont, przepiękny naturalny ogród zoologiczny. Są dostojne, dumne żyrafy, są potężne słonie, gazele różnych odmian, a u stoku góry ryjami przeorują ziemię potężne czarne guźce o dużych błyszczących kłach. W nurtach rzeki gramoli się potwornie tłuste cielsko hipopotama, a spłoszone pluskiem wody wodne ptactwo obsiada niczym płatki śniegu okoliczne zarośla.” I znowu krajobraz się zgadza, tylko gdzież ten ogród zoologiczny? Świat zwierząt Gór Imatong, poza wojnami domowymi doświadczył także obecności bestialskich rebeliantów LRA Josepha Kony z sąsiedniej Ugandy. Ponoć to oni, już po podpisaniu porozumienia pokojowego CPA między Północą a Południem Sudanu w roku 2005, wybili resztki tutejszej zwierzyny…

Droga na szczyt wymaga pokonania przeszło 2000 metrów różnicy wysokości na przestrzeni kilkunastu kilometrów, kilku śródgórskich kotlin, dolin rzecznych i potoków, a większość czasu w tropikalnym wilgotnym lesie podrównikowym. Pokonujemy jednak różne strefy roślinne, więc krajobraz nie jest monotonny. Początkowo mijamy jeszcze pojedyncze tukule i niewielkie pola uprawne, na których rosną orzeszki ziemne, kassawa, hibiskus, sorgo, kukurydza, trzcina cukrowa, banany… Swoją drogą trzcina cukrowa to niezły kijek trekkingowy – przydatny w podpieraniu, a i popodgryzać można w drodze, gdy energii zaczyna brakować. Dalej przedzieramy się przez przewyższające nas trawska, górską sawannę drzewiastą z rozłożystymi koronami akacji, aż docieramy do największej bioabstrakcji okolicy – sztucznie zasadzonego lasu eukaliptusowego i sosnowego. Skąd tu takie coś, skąd maślaki wyglądające z runa? Sudan był kolonią brytyjską i owe hektary drzew wysadzonych „od linijki” to spuścizna po tamtych czasach. W tamtych czasach droga dochodziła ponad pół kilometra wyżej do ukrytej w dżungli rezydencji rodziny królewskiej – Gilo. Dziś kilka kilometrów serpentyn zaznacza się tylko nienaturalnymi wypłaszczeniami zboczy porośniętych dwumetrowymi trawskami. Ciekawe czy Nowak kierował się w Imatongi właśnie tą drogą?

[View with PicLens]

„Nagie cienie włóczą się po stokach wysoko ponad sawanną wznoszącej się góry Imatou. W ręku dzierżą oszczepy, łuki i skradają się swym myśliwskim szlakiem. Przedzierają się przez zwarty gąszcz cierniowych krzewów, przez które Europejczyk idąc, pomimo butów i ubrań krwią ocieka, a oni bosi i nadzy niczym jakieś upiory. (…) Pod drzewem każdym, pod krzewem, wśród puszczy tajemne szmery słychać, czy to węży, czy innych mniejszych zwierząt, które słysząc zbliżające się kroki, starają się skryć jak najgłębiej”. Tak mniej więcej wygląda większość naszej drogi. Przez właściwy las podrównikowy wędrujemy nikłymi ścieżkami wydeptanymi przez zwierzęta i myśliwych. Niemal tak jak opisywał to Kazik, dwukrotnie mijamy myśliwych: nieobutych, z łukiem i strzałami, w potarganych T-shirtach i szortach… Nasz przewodnik z lokalnej grupy etnicznej Latuko wymachuje maczetą próbując wyciosać ścieżkę w zwartym gąszczu roślinności. Ubrania targają kolce, parzą potężne pokrzywy i raz po raz obsiadają nas gigantyczne, krwiożercze mrówki. Na szczęście nie mają kwasu mrówkowego jak nasze, za to potrafią gryźć do krwi. Przekraczamy kolejne grzbiety i doliny, zmurszałe pnie i rwące strumienie, w tym niebywale zimny jak na wodę w Sudanie Południowym potok Kinyeti. W tropikalnym górskim lesie deszcze padają codziennie. Do mrocznego dna lasu słońce przedziera się sporadycznie, ale i tak wyłapujemy kotłujące się wokół chmury, im głębiej w masyw tym bardziej intensywnie. Wilgotna mgła snuje się między omszałymi konarami. Zaczyna padać wczesnym popołudniem, początkowo las nie przepuszcza ciężkich kropel, ale już po chwili parasol z liści zaczyna przeciekać, mokre chaszcze kleją się do spodni i kurtek, a buty ślizgają po rozmiękniętym błocie…

…i tak do suchej nitki, i tak aż do odpowiedniego miejsca biwakowego. Nasi przewodnicy znają doskonałe miejsca – schroniska skalne, w których rozpala się ognisko/a, a nagrzewane kamienie utrzymują przyjemną temperaturę przez całą chłodną na tych wysokościach noc. Od chłodu ziemi chronią zaś górali Latuko antylopie skóry pozostawiane w jamach przez myśliwych. Nowak wspomina polowanie tak: „gdy zajdzie już Krzyż Południa, rozjaśnia się i słychać przybliżający się z oddali tętent jakby stu koni. Łamią się gałęzie, osuwają kamienie po zboczu, a ci, którzy idą tuż przede mną, zaciskają mocniej palce na swych oszczepach, gotując się do rzutu. Wydają się jakimiś posągami zaklętymi, z hebanu wykutymi, o doskonale odtworzonej muskulaturze. Jeszcze chwila i błyszczące ostrza ze świstem przeszywają powietrze, a równocześnie pokazuje się stado pięknych antylop. Trzy śmiertelnie ranione padają z łomotem. Zostaję sam. Ludzie rozbiegają się za zranionymi”. Dziś techniki polowania ewoluowały wraz ze zmniejszającą się ilością zwierza. Sami w chaszczach nie raz łapiemy się we wnyki… na szczęście przeznaczone są dla niewielkich antylop i ledwo podrywają stopę do góry. Nasi przewodnicy znają las jak własną kieszeń, dlatego że są myśliwymi. Kiedy trafiamy na wrzeszczącą niczym kaczka antylopę złapaną w sidła, bez wahania ją ubijają. „Oczy martwe, z pysków sączy się krwawa ślina.” Nic to, że towarzyszy nam dwóch strażników leśnych – sami przecież mówili, że w lesie wolno polować, bo… nie ma dużych zwierząt. Ok, dziś na kolację będzie pieczona antylopa, zaś dla mnie wyjątkowy rarytas – anty(lopia)wątróbka.

Po mozolnej wędrówce wychodzimy w końcu z deszczowego lasu na połoniny. Skałki i płowe trawy niczym nasze Bieszczady. Początek listopada 2011, ku pamięci wielkiego podróżnika Kazimierza Nowaka, który 80 lat temu wyruszył z Boruszyna pod Poznaniem ku afrykańskiej przygodzie, na pamiątkę drugiej rocznicy startu sztafety AfrykaNowaka.pl. Kinyeti (po Brytyjczykach) vel. Kipai (w lokalnym języku Latuko) zdobyte – GPS wskazuje 3180 m n.p.m. (to wiem ze zdjęcia, bo wszystkie inne dane w dziwnych okolicznościach przepadły). Mniejsza z tym, jesteśmy pierwsza polską ekipą na najwyższym szczycie niepodległego Sudanu Południowego! Wcześniej zdobył go jedynie jeden nasz krajan – Szymon Kowalczyk w 2010 roku, no ale był to wtedy najwyższy szczyt Sudanu jako całości:). Mamy niebywałe szczęście, chmury się rozwiewają i możemy chłonąć południowosudańskie góry w pełnej okazałości. Widać też bardzo ciekawe tematy dla wspinaczy. Góry Imatong, pejzaż jak dla płaskiego Sudanu nieprawdopodobny! South Sudan Oyeeee!

Jakub Pająk ‘daalej pjk’

Inicjator projektu AfrykaNowaka.pl oraz lider etapów: IV Sudan, V Sudan Południowy i V1/2 Uganda; www.sudan.info.pl, www.daalej.prv.pl

W rocznicowej wyprawie udział wzięły także:

Edyta ‘Kiwi’ Kijewska, uczestniczka etapu V – Sudan Południowy, i Agnieszka Małek, uczestniczka etapu V i pół – Uganda,

a także przewodnicy Latuko: Donato Okesa i John Loboi oraz strażnicy leśni/ochrona: John Kenyi (Pajuru) i John Joseph (Latuko)

Juba, 8/11/2011

Cytaty pochodzą z książki „Rowerem i pieszo przez Czarny Ląd” Wydawnictwa Sorus

Kazimierz Nowak w Rejafie

Dnia 4 listopada 2010 roku, dokładnie w I rocznicę wyruszenia sztafety AfrykaNowaka.pl, odsłoniliśmy w Południowym Sudanie kolejną tabliczkę pamiątkową poświęconą podróży Kazimierza Nowaka przez Afrykę w latach 1931-1936. Zawisła na drzwiach misji katolickiej w Rejaf (Rajaf), gdzie na przełomie roku 1932 i 1933 Nowak gościł dwukrotnie: raz w drodze z Juby do Torit a następnie przed wyruszeniem w stronę Konga. Spędził tu łącznie ładnych kilka dni włócząc się po okolicy, wieczorami przy kaganku pisując listy do żony i artykuły do prasy, zaś po nocach w zaciszu izby wywołując klisze i wykonując odbitki zdjęć. Właśnie fotografiami Nowak często odwdzięczał się swoim gospodarzom i dobroczyńcom, i w ten sposób zarabiał na dalszą podróż oraz utrzymanie rodziny w kraju. Z kolei AfrykaNowaka.pl serdecznie dziękuje fundatorom tabliczki: Andrzejowi Urbanikowi i Travelbit.pl – Centrali polskich globtroterów oraz gorąco pozdrawia wszystkich uczestników 26. OSOTT, czyli Ogólnopolskiego Spotkania Obieżyświatów, Trampów i Turystów!

Zdjęcie z leopardem, które znajdziecie na 103 stronie książki „Rowerem i pieszo przez Czarny Ląd” zostało zrobione właśnie w okolicy Rejaf. Chociaż podczas swej podróży przez dziką Afrykę Nowak nie raz marzył o broni palnej, co pozwoliłoby mu m.in. urozmaicić ubogą dietę, jednakże nigdy nie było go na nią stać. Przez kontynent przedzierał się więc z tubylczą bronią – dzidami i nożem. Strzelby widoczne na niektórych zdjęciach to broń pożyczana przez Nowaka po drodze. W Sudanie myśliwskie przygody Kazika umożliwili misjonarze, pożyczając mu strzelbę m.in. w Lul (w kraju Szylluków) oraz właśnie w Rejaf.

Upolowanie zwinnego geparda to nie lada sztuka. Właściwie to Nowak miał być ofiarą kota, jednak nasz bohater był szybszy. Celnym strzałem zwalił czyhającego na drzewie, gotowego do ataku zwierzaka. Piękne trofeum w postaci skóry z jednym tylko otworem od kuli pomiędzy oczyma wzbudziło jednak złość i zazdrość wśród misjonarzy. Szczególnie właściciel karabinku, ojciec przełożony z Rejafu nie mógł znieść, że to nie on ustrzelił zwierzaka. Spędził w Sudanie kopę lat, regularnie wybierał się na polowania i nic. Problem jednak w tym, że ówcześni Biali w Afryce wyruszali na łowy w towarzystwie tłumu tubylców, tym samym płosząc większość zwierzyny, a jeśli nawet już coś dopadli, to skóra z takiej konfrontacji, podźgana dzidami i podziurawiona kulami, była raczej kiepskim trofeum. Nowak włóczył się po okolicy samotnie, był zafascynowany dziką przyrodą i to stanowiło klucz do jego sukcesu myśliwskiego. Właściwie to wybrał się upolować coś na kolację dla misjonarzy, lecz zakradając się ku antylopom napotkał na swej drodze drapieżnika… i wieczerza zakończyła się sprzeczką o piękną lamparcią skórę.

Dzisiejszy Rejaf Wschodni to niewielka osada położona kilkanaście kilometrów od Juba – stolicy Południowego Sudanu, na wschodnim brzegu Białego Nilu. Działalność misjonarska zaznaczyła się tu m.in. nieco abstrakcyjną architektura krajobrazu wioski. Jej centrum stanowi monumentalny, ceglany kościół oraz parterowe zabudowania misji i szkoły również wzniesione z czerwonej, palonej cegły. Dookoła tychże zabudowań przysiadły tukule, tradycyjne okrągłe afrykańskie chaty o glinianych ścianach i słomianych dachach. Wgląda to nieco jak kępy opieńków wokół ściętego pnia.

Życie wioski toczy się w cieniu mangowców. My także zasiadamy porozmawiać o Kaziku pod rozłożystym mangowcem, tuż obok misji, w której 78 lat temu Nowak spędził wigilię Bożego Narodzenia. Ojciec Hilary jest zafascynowany historią, jednak materialnych śladów podróży Nowaka na próżno szukać w Sudanie. W 1964 roku islamski rząd Sudanu w ciągu kilku dni wyrzucił z kraju wszystkich obcokrajowych misjonarzy. Przez wiele lat szereg misji stało opuszczonych bądź zamienionych na magazyny. Część dokumentacji przepadła bezpowrotnie, a to co udało się wywieść może znajdować się w centralnych ośrodkach zakonów misyjnych. W Sudanie Nowak zatrzymywał się głównie u misjonarzy kombonian, których główna siedziba znajduje się w Weronie. Stąd gorący apel do wszystkich nowakomaniaków rezydujących we Włoszech, o próbę odnalezienia w komboniańskich archiwach tyczących Sudanu śladów podróży Kazimierza Nowaka, który w roku 1932 odwiedził takie misje jak Lul, Juba, Rejaf, Torit… W pamiętniku Nowaka z Rejafu, z dnia 15 grudnia 1932 widnieje wpis ojca Stefano Patroni… Do dzieła!

[Jakub Pająk]

[View with PicLens]

O Sudanie Północnym i Południowym, życiu ich mieszkańców i podróżowaniu na rowerze przez te krainy opowiada Kuba Pająk, lider etapów 4, 5 i 5,5.

Zapraszamy do odsłuchania audycji (85 min!)

Gdzieś w Ugandzie… (Etap 5.5)

Film:

Nasz Patron Medialny w majowym wydaniu opublikował kolejną, kilkustronicową, relację z zakończonej części sztafety. “Sawanna zamiast pustyni”, tekst Jakub Pająk, zdjęcia autora i Grzegorza Króla, miesięcznik już w sprzedaży!

Dnia 17 kwietnia 2010 roku nastąpiło przekazanie etapu V i pół “Bananarama – Uganda” ekipie Janusza Adamskiego, który prowadzi etap VI “Rowery we mgle” – Uganda, Ruanda, Kongo.

Przejęcie sztafetowej książeczki pałeczki (specjalnego wydania książki Rowerem i pieszo przez Czarny Ląd) nastąpiło na równiku w Ugandzie, na południe od miasta Kasese.
Pozdrawiam
pjk

Na początku roku 1933 Kazimierz Nowak skierował swojego Brennabora z Sudanu ku puszczom Konga Belgijskiego (Juba – Yei – Aba). Władający francuskim, niemieckim, arabskim, ale nie angielskim, Kazik miał serdecznie dość Brytyjczyków i ich kolonii, biurokracji, rozkazów… I cieszył się na myśl o Kongu jak dziecko. Dziś jednak sytuacja w północno-wschodnim Kongu nie przedstawia się kolorowo. Szacuje się, że około 4-5 milionów ludzi zginęło tu w ciągu ostatnich dwóch dekad, a po dżungli nadal grasują rodzimi, kongijscy bandyci jak ugandyjskie dzieci-żołnierze z LRA. W związku z tym zmuszeni jesteśmy do zjechania z trasy wiernej Nowakowi – zamiast do Aba w Kongu, kierujemy się do Gulu w Ugandzie. Stąd zmierzamy po wschodniej stronie systemu wielkich rowów afrykańskich i Gór Księżycowych pod Ruwenzori, zamiast po zachodniej, kongijskiej jak Kazik.

W Gulu następuje względnie spontaniczna zmiana składu sztafety w związku z czasowym poślizgiem kolejnej ekipy. Ruszamy we czwórkę: Agnieszka Małek, Filip Lisowski, Zbyszek Gałęza i Jakub Pająk (pjk). Asfalt kończy się jeszcze w Gulu. Odtąd niemal cały czas poruszać się będziemy czerwonymi, afrykańskimi szutrami. Jedziemy ponownie przez kraj Aczoli, z tym że ugandyjskich, w dużo większym stopniu przez lata targanych terrorem LRA. Choć ich przywódca – Joseph Kony uważa się za proroka, a jego Armia Oporu Pana (LRA) oparta jest teoretycznie na interpretowanym w szalony sposób dekalogu, to głównie chrześcijanie cierpią w wyniku ich działań. W każdej wiosce widzimy zniszczone, ziejące pustką kościoły. Jednym ze sposobów siania terroru przez LRA było napadanie na wioski podczas niedzielnych nabożeństw, bezczeszczenie świątyń oraz okaleczanie, mordowanie i porywanie modlących się w nich wiernych. Niestety LRA jest nadal aktywna i tego typu napady są wciąż praktykowane. Na dodatek przepędzona z Ugandy „Boża Armia” terroryzuje obecnie jeszcze bardziej, dotknięte przez los, rejony Afryki – Południowy Sudan (okolice Yambio), Kongo, Republikę Środkowoafrykańską. Porównując kraj Aczoli do reszty Ugandy, rejon ten jest najbardziej prymitywny, ale jak ma tu być inaczej: mężczyźni od rana piją wódkę z plastikowych woreczków, kobiety wchodzą na klęczkach do wioskowych sklepików, brak inicjatywy, chęci, by zmienić swój los… „A przecież wokoło tyle ziemi żyznej”.

Z Gulu jedziemy przez Koc, Anaka, Purongo do Parku Narodowego Murchinson Falls. Wjeżdżamy przez Wankwar Gate, nie mając absolutnie pewności czy wolno tu poruszać się na rowerach. Jesteśmy pierwszymi w historii cyklistami wkraczającymi tędy do parku! Jednak po szeregu przestróg jak się zachować przy spotkaniu z dzikimi zwierzętami, dostajemy zielone światło. Nieprawdopodobnie, tuż za granicą parku znajdujemy się w świecie jakby chwilę po jego stworzeniu. Na zielonych wzgórzach pasą się tysiące gazel i antylop. Są na wyciągnięcie ręki, nie odgrodzone żadną szybą i warkotem silnika. Niewiele robią sobie z naszej obecności. Ot, podbiegną kawałek, przetną nam drogę, poprzyglądają się zaciekawione. Widzimy także stada żyraf, słonie, guźce, pawiany, no i bawoły – jedne z najgroźniejszych afrykańskich zwierząt. Gdy zaczynają galopować, w odległości 20-30 metrów od naszych Brennaborów, naprawdę czujemy wielki respekt. Niestety droga ponownie wiedzie przez rejon nawiedzony przez muchy tse-tse. Repelenty nie pomagają, insekty niemożliwe dokuczają, lecz nie pozostaje nic innego jak mocniej naciskać na pedały i wymachiwać łapami, by jak najszybciej opuścić „skażony” teren.

Przeprawiamy się przez Nil Wiktorii, a następnego dnia płyniemy stateczkiem pod wodospady Murchinsona. Najciekawsze po drodze jest jednak samo życie rzeki. Już w ciągu pierwszych pięciu minut widzimy tyle hipopotamów i krokodyli, co przez całe trzy tygodnie spędzone na Białym Nilu w Południowym Sudanie. Poza tym do wodopoju podchodzą słonie, antylopy, bawoły, guźce, po klifach buszują małpy, a wokoło fruwa rozmaite ptactwo. Także po kempingu (Red Chilli), na którym się zatrzymaliśmy, grasują dzikie zwierzęta: pawiany, sympatyczne rodzinka guźców, a ponoć zdarzają się także wizyty hipopotamów.

Z parku zmierzamy na zachód nad Jezioro Alberta. Po drodze zahaczamy lokalny targ, na którym kupujemy m.in. przysmak na kolację – grillowane pisklęta nadziane na szaszłykowy patyk. Smakołykom urywa się główki i wcina, chrupiąc ptaszyny w całości. Gdyby tylko nie resztki opierzenia, byłoby jak z KFC.

[View with PicLens]

Kolejnym punktem na naszej trasie jest Rezerwat Busingiro, gdzie wybieramy się na spacer po tropikalnym lesie. Po gałęziach skaczą małpy i wiewiórki, jednak już same drzewa robią niesamowite wrażenie, wyrastając swymi koronami 50-60 metrów ponad gąszcz dżungli. Dzień w lesie upstrokacają dziesiątki różnokolorowych motyli, nieraz wielkości dłoni, zaś noc rozbrzmiewa mozaiką tajemniczych dźwięków. Busingiro znalazło się na naszej trasie w związku z polskim akcentem. Otóż nieopodal puszczy znajduje się kościółek, zbudowany przez naszych rodaków, których wojenne koleje losu rzuciły do Ugandy. Na przykościelnym cmentarzyku same polsko brzmiące nazwiska, głównie z datami do 1948 roku. Jednak dziś w okolicach nie ma już żadnych Polaków.

Sprzed bramy świątyni rozpościera się cudowny widok na zielone wzgórza Afryki. Tak, nasz etap z powodzeniem, za Hemingwayem, nazywać mógłby się „Zielone wzgórza Afryki”. Taki właśnie jest ten kraj: pagórkowaty i zielony do granic możliwości! Nazwa „Bananarama” jest jednak bardziej rowerowa, a wszak Uganda to kraj bananów. Jest ich tu z kilkanaście odmian, począwszy od zielonych, pastewnych matoke niczym nie różniących się od naszych ziemniaków, po znane nam słodkie, żółte gatunki. Codziennie widzimy też ludzi pchających rowery, obładowane do granic możliwości zielonymi kiśćami bananów. Banan na ramę i banda Uganda! Rekordziści transportują w ten sposób pod sto kilo kiściastych owoców, na raz!

Zmierzamy dalej na południe: gorące źródła i kąpiel w ryftowym Jeziorze Alberta, Hoima przy blasku świec i lamp naftowych. Wreszcie Fort Portal z widokiem na coraz to wyższe szczyty Gór Księżycowych oraz Park Narodowy Kibale, gdzie wybieramy się tropić szympansy w ich naturalnym środowisku. Żyje tu blisko 1200 naczelnych i praktycznie nie zdarza się ich nie zobaczyć, jednak nam pogoda bardzo nie sprzyja. Tropikalny deszcz zgasił nam egzotycznie pachnące ognisko i wcale nie zamierzał przestać padać o poranku. Ociekając strugami wody zagłębiamy się jednak w puszczę. Niestety deszcz zagłusza dźwięki dżungli, a poza tym szympansy nie lubią moknąć. Bezskutecznie krążymy po lesie, aż do popołudnia. Na szczęście wypogadza się i wreszcie trafiamy na małpią rodzinkę. Kilka osobników, nie zważając na naszą obecność, przechadza się po leśnym runie, poszukując smakowitych gąsienic. Idziemy za nimi krok w krok, aż w końcu dołączają do swojej gromady, żerującej w koronie potężnego, kilkudziesięciometrowego drzewa figowego. Obserwujemy naszych wyluzowanych krewniaków podczas ich dnia powszedniego. Wrażenia fantastyczne…

Dalej kierujemy się poprzez rejon Bunyuruguru usiany dziesiątkami niewielkich jeziorek kraterowych do Kasese. Dziś, tj. 17 kwietnia 2010 roku, dokładnie na równiku, nastąpi przekazanie etapu kolejnej ekipie sztafety AfrykaNowaka.pl, ekipie Janusza Adamskiego. Czarny Ląd zaraża jednak swym bakcylem i wracać do Europy nie chce się wcale, a wcale…

Zagłębiając się w dzikie ostępy Sudanu Południowego, Kazik pisał do żony Marysi: (…) O mnie nie myśl, chwilowo daję sobie radę, a Bóg dobry, nie zginę! Mam 2 oszczepy, 2 aparaty, trochę materiału i zdrowia. (…) Brak mi broni [palnej], ale trudno! Murzyn żyje, oszczep mu starczy, starczy i mnie chyba, tylko potrzeba mi zachęty z kraju, a wszystko przetrwam. Za gorąco tylko, o!, dziś tak piekielnie paliło słońce, że roztopić chciało świat, a to grudzień! (…) Owoce dojrzałe, piękne banany, papaje, mango i Bóg wie co za smakołyki, o!, żeby to Wam móc je posłać!

Dla nas najbardziej niewiadomym odcinkiem całego Sudanu jest trasa przez Góry Imatong, z Torit do Nimule na granicy ugandyjskiej. Turystów nie było w tych stronach chyba nigdy! Dekady wojen domowych oraz grasujący latami nieletni oprawcy z Armii Oporu Pana (LRA) Josepha Kony’ego, skutecznie wykluczyły ten rejon z zakresu zainteresowań Białego człowieka, nawet NGO’sy od czasu zawieszenia broni w roku 2005 zaglądają tu bardzo rzadko.

Można śmiało powiedzieć, że miasteczko Torit jest rebeliancką stolicą Południowego Sudanu. To tu rozpoczęły się obydwa powstania Południowców w postkolonialnej historii Sudanu, które rozwinęły się w trwające łącznie blisko pół wieku wojny domowe. Nie ma się czemu dziwić, wszak w rejonie tym żyją niepokorni górale z Imatong – Latuko oraz kilka innych grup etnicznych.

W Torit zamierzaliśmy powiesić kolejną tabliczkę pamiątkową poświęconą Nowakowi i jego podróży. Niestety w ciągu poszukiwań nie znaleźliśmy odpowiedniego miejsca. Przy głównej ulicy miasteczka murowane domy z podcieniami pamiętają jeszcze czasy kolonialne, lecz obecnie trzeba się tej spuścizny mocno doszukiwać. Wiele zabudowań zostało zniszczonych podczas bombardowań armii Północnego Sudanu oraz toczących się o Torit walk. Także pamiętający czasy Nowaka kościół i zabudowania misji oraz dużo młodsza katedra na wzgórzu i zabudowania diecezji poważnie ucierpiały podczas ostatniej wojny. Świątynia, w której modlił się Kazik, właściwie przestała istnieć – zostały tylko trzy ceglane ściany, zaś mury kościoła na wzgórzu popękały podczas bombardowania i tylko jakimś cudem nikt nie zginął. Dziś wierni modlą się w prowizorycznych kaplicach przy zniszczonych kościołach, na świeżym powietrzu pod zadaszeniami z blachy falistej. Także zabudowania diecezji, m.in. przykościelnej szkoły, leżą w gruzach. Wieszanie tabliczki mija się tymczasem z celem – potrzeba pokoju w Południowym Sudanie i odbudowy powojennych zniszczeń.

Po bezowocnych poszukiwaniach, dopiero późnym popołudniem, wyruszamy z Torit, bez obstawy, broni ani nawet dwóch oszczepów. Jedziemy w zmienionym składzie: Kiwi – szalona szefowa Tricomp Technology w Południowym Sudanie, postmalaryczny Zbyszek i ja (pjk). Początkowo poruszamy się szeroką doliną pomiędzy kopulastymi, trawiasto-drzewiastymi pagórkami oraz skalistymi, obłymi szczytami Imatong. Impresjonistycznie amarantowe niebo ponad światem rzutuje wprost na odbiór wszelkich barw otoczenia i straszy rychłą burzą. Wspinamy się coraz wyżej i wyżej. Wioski plemienia Latuko oddalone są od siebie sporo i położone są na wyniosłościach (ciekawe jak wyglądają górskie wioski, do których prowadzą jedynie piesze ścieżki). Droga, choć w porze suchej przejezdna dla samochodów terenowych i motorów, wydaje się właściwsza dla rowerów – nie musimy przejmować się różnicami w położeniu kolein i wysokością garbu pomiędzy nimi, dziury przelatuje się gładko, a ostre, terenowe zjazdy dają krztę adrenaliny i satysfakcji.

W wioskach, tradycyjnie mężczyźni wystają pod sklepikami (tak, nieprawdopodobnie handel zawitał w te strony i można nawet dostać ciepłe, bo ciepłe, ale piwo), dzieciaki pałętają się po okolicy, kobiety zaś ćmiąc swoje fajeczki wykonują wszystkie, ciężkie domowe obowiązki. Jednym z podstawowych jest dostarczanie wody do domu. Powszedni to widok w większości rejonów Afryki – żółte, 20-litrowe kanistry wędrują na głowach kobiet pomiędzy poletkami manioku (kassawy), wielkimi płachtami liści bananowców ku gliniano-słomianym gospodarstwom w cieniu mangowców i w sąsiedztwie drzew papai. Tak i tu, z tym że domostwa Latuko coraz bardziej pogrążone są w górskim, tropikalnym lesie.

Akurat jest Wielki Piątek i otaczająca nas zwartą gromadą dziatwa nosi ze sobą sklecone z patyków krzyże. Przyglądają się z nieskrywaną ciekawością, komentując między sobą każdy ruch Białego przybysza. Dla starszych jesteśmy nie mniejszym zaskoczeniem, a witani jesteśmy przyjaźnie, choć z dystansem. Czort wie czy dziwni Haładzia, pojawiający się w dniu ukrzyżowania, to zjawy czy ludzie z krwi i kości? Jedynie z pewnej wioski zostajemy gwałtownie wyproszeni, po mile zapowiadającym się preludium, lecz nie ma to nic wspólnego z zabobonami. Ot, pojawia się mocno podchmielony szef wioski (incognito), któremu odmawiamy sposoringu alkoholu.

W gruncie rzeczy komiczny incydent wypycha nas jednak w zmierzchające oblicze dżungli. Postanawiamy więc spędzić noc na łonie tropikalnej przyrody miast w wiosce. Wszak Kazik pisał: kładłem się spać w namiocie z uczuciem takiego bezpieczeństwa, jakbym spoczywał w wygodnym łożu chronionym murami twierdzy. Gdy ognisko dogasało, słyszałem szelest sztywnego płótna brezentowych ścian namiotu. Czasem uderzyła w nie łapa zwierzęcia szukającego żeru, zwierz jednak uchodził natychmiast spłoszony dźwiękiem naprężonego płótna. Rano tylko odnajdywałem wokół namiotu ślady potężnych łap odciśnięte w ziemi. (…) Nad zwartą zielenią podrównikowego lasu migocą jeszcze grudniowe gwiazdy, lecz już powoli wstają zorze. Od czasu do czasu las jakby zadrży w przerażeniu, gdy potężny ryk lwa się rozlegnie. Pod drzewem każdym, pod krzewem, wśród puszczy tajemne szmery słychać, czy to węży, czy innych mniejszych zwierząt, które słysząc zbliżające się kroki, starają się skryć jak najgłębiej.

Dziś króla puszczy w tych stronach nie musimy się obawiać. Zbaczając z drożyny, naszym zmartwieniem pozostają jedynie węże, skolopendry, pająki i skorpiony, które jednak płoszymy nieodzownym w tropikalnym lesie kijkiem i szmerem grubych opon Brennaborów. Lawirując po potencjalnym polu minowym odnajdujemy uroczą, trawiastą polankę pośród puszczy, idealną na biwak. Powyżej wciąż kotłujących się ponad granią Imatong burzowych chmur, migocą gwiazdy, księżyc w pełni nieudacznie próbuje przemycić swój blask w ostępy lasu, a z chaszczy dochodzą tajemne szmery. Wsłuchując się w rozcykany, rozświergotany, rozrechotany egzotyczny las zasnąć trudno… aż w końcu nadchodzi sen spokojny, unurzany w bezpiecznej twierdzy namiotu i dzikiej przyrody wokoło.

Oprócz pól minowych mijamy po drodze także inne pozostałości po ostatniej wojnie, wojnie tymczasowo zawieszonej… Ukryte pod drzewami armaty, wraki wozów pancernych i czołgów. Radziecki czołg w dżungli wygląda co najmniej dziwnie. Czołg przy murzyńskiej tukuli, czołg pośród bananowców… W Sudanie Południowym nie wyrabia się praktycznie żadnych souvenirów, żadnego rękodzieła, więc jedynymi pamiątkami pozostają militaria zebrane po drodze. Pocisków i łusek, każdego kalibru, po drodze nie brakuje…

Z gór zjeżdżamy na lekko pofalowany, porośnięty dżunglą teren, zamieszkały przez Aczoli. Lud ten zajmuje tereny pogranicza Ugandy oraz Południowego Sudanu i raczej nie słynie z gościnności i przyjaznego nastawienia do przybyszów. To z tego plemienia wywodzi się Joseph Kony i jego bandy oprawców LRA. Niewiadomego ciąg dalszy, a na dodatek Wielka Sobota oznacza tu chyba ogólne pijaństwo. Kobiety zgromadzone pod drzewami bądź słomianymi zadaszeniami-kościołami, wyśpiewują wielkopostne pieśni w wydaniu murzyńskim, w oczekiwaniu na Zmartwychwstanie, zaś mężczyźni w większości pozostają na swoich stanowiskach, opijając się w cieniu wódką z plastikowych woreczków. W jednej z wiosek wstawiony gość w siwym garniturze i kapeluszu zaprasza nas do swojego obejścia. Choć to jego ojciec jest szefem wioski, wygląda na to, że to właśnie on jest najbardziej poważany – skończył dwie klasy i kandyduje do rady gminy w nadchodzących wyborach. Jego hasło, powtarzane do znudzenia, to: God bless me! Kobiety na nasz widok zaczynają tańczyć i śpiewać. Usadzeni na ogrodowych krzesłach poznajemy całą rodzinę, ale największym szokiem jest pozycja kobiety w tej kulturze – Aczolki podchodzą do nas na klęczkach i witają się na kolanach! Nie jest to odosobniony przypadek, w wioskowych sklepikach kobiety także witały się i robiły zakupy na kolanach! Żona naszego gospodarza otwiera butelkę piwa zębami i podaje swojemu „wybitnemu” mężowi… Tak, faceci tu są beznadziejni, bez inicjatywy… Proszą, aby wstawić się za nimi w diecezji Torit, aby wybudowano im kościół, bo w porze deszczowej, modląc się pod drzewem mają utrudniony kontakt z Bogiem. Patrzę wokoło – kilkunastu chłopa w sile wieku, nieopodal wioski drewno i wysoka trawa – materiały potrzebne do postawienia słomianej wiaty – tutejszej świątyni, lecz pewnie żadnemu z nich przez myśl nie przeszło, że można by wysilić się w tym kierunku.

W drodze przez kraj Aczoli, wielokrotnie ostrzegano nas przed muchami tse-tse na drodze do Opari. Insekty te są groźne dla ludzi i zwierząt. W rejonach, gdzie występują, nie ma w ogóle bydła, a ludzie zapadają na śpiączkę afrykańską. Szacuje się, że 50-70 tysięcy osób rocznie zasypia po ugryzieniu tse-tse. Postanawiamy zmienić trasę, aby ominąć felerny rejon, lecz przenoszące śpiączkę muchy także się przemieściły. Jest ich zatrzęsienie i nie sposób się od nich opędzić, gryzą przez ubranie, lecz najbardziej upodobały sobie dłonie i nadgarstki. Pomimo zmęczenia, pędzimy przed siebie jak szaleni, wymachując rękoma na wszystkie strony. Tej nocy w wiosce Aczoli wcale nie chce się zasypiać, być może ostatni raz…

W Niedzielę Wielkanocną przejeżdżamy przez ziemie grupy etnicznej Madi i wieczorem docieramy ponownie nad Biały Nil, do Nimule. To już ostatnie chwile w Południowym Sudanie. Podczas podróży przez ten kraj, moje wszystkie wcześniejsze wyobrażenia o nim legły w gruzach i już mocno tęsknię do południowosudańskiej atmosfery.

Na koniec zatem wyskakujemy z Kiwi na bardzo, bardzo lokalną dyskotekę. „Stodoła” „wytapetowana” jest od środka workami po pomocy humanitarnej UNHCR. Nylonowe ściany nie przepuszczają zatem odrobiny powietrza. Wbijamy na dance-floor – uderza w nas gęsty, ostry odór murzyńskiego potu. W tej saunie porusza się w rytm współczesnych, afrykańskich przebojów parę setek czarnych ciał kręcących i trzęsących tyłeczkami. Momentalnie otacza nas tłum facetów – Biała i Biały Haładzia! Ten lokal z całą pewnością jeszcze tego nie widział. Niepewnie gęsta atmosfera szybko się jednak rozluźnia i zyskujemy nieco miejsca na „parkiecie”, by żegnać się z południowo-sudańskim luzem, co krok, odstawiając na bok kolejnych amantów i tak aż do białego rana.

Następnego dnia śmigusowo-dyngusowo żegnamy się z Kiwi i Maćkiem, który wspierał nas logistycznie m.in. przetransportował nie obsadzonego Brennabora z Juba do Nimule. Z łezką w oku, z sercem ściśniętym żalem, odwracamy się ze Zbyszkiem plecami do Sudanu i zmierzamy do Gulu w północnej Ugandzie. Kończy się tym samym dwumiesięczna, sudańska przygoda – etapy IV i V sztafety śladami Kazika: Z Nowakiem w pustyni i w puszczy. To jednak nie koniec naszego nadawania w AfrykaNowaka.pl – w związku z delikatnym poślizgiem kolejnej ekipy, jako etap V i pół – Bananarama, będziemy pedałować przez Ugandę aż pod Ruwenzori.

(…) nie chcąc gnuśnieć w Juba wybrałem się ku granicy Abisynii na wycieczkę krajoznawczą, która w obie strony wynieść miała jakieś 600 kilometrów. Droga wiodła przez bezkresną sawannę, przechodzącą miejscami w gęste lasy, osad nie widać było, czasem tylko napotykałem grupki czarnych, zupełnie nagich myśliwych, za którymi postępowały równie nagie kobiety. Mężczyźni uzbrojeni w łuki nieśli po kilka włóczni, kobiety zaś dźwigały na głowach kosze z jadłem i naczynia z woda.

W rzeczywistości Nowak nie dotarł, jak mniemał, pod granicę dzisiejszej Etiopii, lecz w Góry Imatong na granicy ugandyjskiej. Nie zmienia to jednak faktu, że przebycie rowerem trasy do Torit i z powrotem, było nie lada wyczynem, którego pewno nikt przed nim nie dokonał. O trudach tego odcinka mówi najlepiej nocna przygoda z lwem, którego Kazik pokonał swoimi dwoma oszczepami. Od tamtego czasu region ten zmienił się jednak zasadniczo…

Na trasę z Juba do Torit z różnych, nieprzewidywalnych powodów wyruszam samotnie. Z pełnym szacunkiem dla mojej dzielnej, sudańskiej ekipy cieszę się z takiego obrotu sytuacji jak dziecko. W końcu cała idea sztafety śladami Nowaka rozpoczęła się od mojego projektu, przejechania solo połowy trasy Kazika na prostym rowerze a’la Ukraina. Samotna podróż to, w porównaniu z działaniem w zespole, przygoda zupełnie z innej planety: możesz liczyć tylko na siebie i na ludzi, których napotkasz po drodze. Odbiór świata wokoło staje się jakby pełniejszy, choć na pewno bardziej subiektywny. Samotnie łatwiej nawiązać kontakt z miejscowymi i w ogóle jest cudownie inaczej. Umysł otwiera się na nowe sposoby, a przez głowę przelatują coraz to bardziej abstrakcyjne myśli, które w spokoju można rozwijać we wszystkich kierunkach…

Z Juba wspinam się właśnie budowaną drogą na Nimule, na granicy ugandyjskiej, która docelowo ma być asfaltowa. Tymczasem afrykański szutr, lecz jedzie się gładko, bo droga nie została jeszcze zniszczona, przez jeżdżące tędy ciężarówy, nie ma dziur ani niezwykle uciążliwej „tarki”. Po kilkunastu kilometrach odbijam jednak w bardziej prowincjonalną trasę na Torit i odległą granicę kenijską. Po opuszczeniu cywilizacji bud na rozjeździe zagłębiam się w bezludny busz. Po obu stronach dziurawej, czerwonawej drogi na przemian spalone słońcem połacie wysokich traw oraz splątany gąszcz ciernistego lasu. Słońce chyli się ku zachodowi, a zdobywany z mozołem kilometr za kilometrem nie przynosi żadnej, choćby najmniejszej wioski (stare, ruskie mapy przez długie lata wojny zdecydowanie straciły na aktualności).

Przez głowę przelatują rozmaite myśli. Paradoksalnie dochodzę do wniosku, że Nowak miał o niebo łatwiej – w każdej chwili mógł zatrzymać się na nocleg w buszu, a jedynym zagrożeniem były dla niego drapieżne zwierzęta. Obecnie tereny te poryte są jednak głębokimi, wojennymi bliznami – niewyobrażalnie powykręcane wraki samochodów oraz tabliczki z trupimi czaszkami dobitnie mówią, że lepiej nie schodzić z wyboistego traktu. Wokoło pola śmierci – pola minowe, więc nocleg na dziko nie jest najszczęśliwszym pomysłem – trzeba uparcie pedałować naprzód.

Kolejna sprawa zawracająca myśli to LRA (Armia Oporu Pana), organizacja terrorystyczna, pustosząca od lat pogranicze Ugandy i Sudanu Południowego. Okrucieństwa, których dopuściła się LRA, pod kierownictwem poszukiwanego międzynarodowym listem gończym pana Kony’ego, są wprost nie do opisania. Dziesiątki tysięcy porwanych z afrykańskich wiosek chłopców zostało przez oficerów LRA wyszkolonych na maszyny do zabijania i siania terroru. Porywane dziewczynki zostawały „żonami” żołnierzy i niewolnicami seksualnymi. Oddziały LRA pustoszyły wioski i całe regiony, paląc, gwałcąc, ćwiartując maczetami i dopuszczając się tak okrutnych tortur na zwykłych wieśniakach, jakich nie jesteśmy sobie w stanie wyobrazić. Dziecko, które zostało porwane, aby przeżyć i zostać żołnierzem LRA musiało na oczach innych, uprowadzonych ludzi, zabić swojego ojca, matkę, brata, kolegę… Jeśli się zawahało, rozpłakało bądź z innych względów okazywało słabość, to ginęło pod uderzeniami kija, maczety… Ponoć żołnierze LRA zostali w końcu wygnani z Ugandy i w małych 5-6-osobowych grupach przemieścili się w rejony pogranicza sudańsko-kongijskiego (Yambio), sudańsko-centralnoafrykańskiego, a nawet w Darfur (LRA wspierana jest ponoć przez reżim prezydenta Bashira). Jednak nigdy nie wiadomo, kiedy i gdzie się pojawią. W zeszłym roku zdarzały się nawet napady w okolicach Juba, przypisywane LRA. Patrząc na kilometrami bezludny busz wokoło, modlę się jednak w duszy o ewentualne spotkanie z lwem raczej niż z dziećmi-żołnierzami LRA. Tego terenu nie da się kontrolować ani okiełznać. Północ nigdy nie wygra z Południem.

Szarzeje, gdy wreszcie pojawiają się słomiane strzechy pierwszej od rozjazdu wioski. Kobiety dźwigają w karnistrach wodę ze studni, pomiędzy tukulami pałętają się dzieciaki, wstawieni mężczyźni zalegają pod kilkoma sklepikami – ot, normalna, afrykańska wioska. Po przywitaniu ze wszystkimi dostrzegam także ludzi w mundurach i o dziwo tylko lekko wstawioną grupkę facetów, grających w domino. Pytam o możliwość noclegu. Co? Nie ma takiej opcji. Jednak po chwili człowiek, w koszulce z wizerunkiem ojca Południowego Sudanu – Johna Garanga, spostrzega Brennabora. Na tym przyjechałeś? Tak, na rowerze, więc co mam dalej zrobić? Okej, możesz zostać u nas na noc, ale jutro skoro świt pojedziesz dalej.

Okazuje się, że ta niepozorna wioska to punkt kontrolny i koszary żołnierzy SPLA – Armii Południowego Sudanu. Dostaję pachnącą nowością słomianą chatkę, w której jest nawet bambusowa prycza. „Kapana czysta była wzorowo”. Na szczęście bez duszącego dymu z ogniska. W otoczeniu oficerów, na plastikowych krzesełkach, opowiadam historię Nowaka i dlaczego jadę przez Afrykę na rowerze. Dla miejscowych jest to coś nieprawdopodobnego, tylko Biały Haładzia może mieć takie głupie pomysły i na dodatek nikt mu za to nie płaci. Dostaję miskę wody do spłukania z siebie grubej warstwy czerwonego pyłu, a po zmroku zaproszenie do wspólnej michy – całkiem smaczna papka z manioku i sorgo z trzema różnymi sosami do okraszenia. Kładę się zmęczony, lecz spać trudno. Wsłuchuję się w życie obozowiska i mej chatki. Wiatr szumi w trawiastych ścianach noclegowni, przez szpary przebija blask księżyca w pełni, a i samą jego gębę widać bez wychodzenia na zewnątrz. W słomianych ścianach i dachu wierci się garnizon wszelkiej maści robactwa, chrobocząc i szeleszcząc. Z jednej strony dobiega żywa, afrykańska muzyka, z drugiej pieśni wielkopostne w wydaniu europejskim, skądinąd jeszcze charczy radioodbiornik z wiadomościami po arabsku (tak, tu na Południu też mówi się w tym języku, z tym że w zupełnie innym, murzyńskim dialekcie Arabic Juba). Zza ściany dobiega także surowa reprymenda dla jakiegoś szeregowca za pijaństwo. W końcu wszystko cichnie, tylko komary bzyczą za uchem.

O świcie wyruszam dalej w stronę Torit. Nowak pisał: Urocze były to dni! Zwierzyny mnóstwo, najwięcej zaś antylop, które nie uciekały na mój widok, dopiero gdy podchodziłem blisko, odbiegały parę kroków lub chowały za drzewem. Po konarach drzew skakały wiewiórki, wśród wysokich traw pasły się żyrafy. Głęboko wciśnięte ślady wskazywały, że drogę moją przecięło niedawno stado słoni. Na polance spostrzegłem ze zdumieniem błyszczącego pośród traw węża z rodziny pytonów, długiego na cztery metry.

Niestety lata wojny wybiły bądź wygnały z tych stron wszystkie większe zwierzęta. Nie trzeba już bać się lwów, zważać na ścieżki słoni, nie można przyglądać się pasącym żyrafom czy też stadom antylop. Po buszu nie wędrują już nadzy myśliwi ze swoimi kobietami – w ogóle wioski są bardzo rzadko, a pomiędzy nimi ani śladu działalności człowieka. Możliwe, że spokój sprowadzi w te strony z powrotem dzikie zwierzęta. Tymczasem widzieliśmy jedynie dwumetrowego pytona, trochę mniejszego zwierza oraz mnóstwo rozmaitego ptactwa. Myśliwi faktycznie są, lecz nie prowadzą już koczowniczego trybu życia – w gumiakach, z łukiem i strzałami wychodzą nocą, przy pełni księżyca, ze swoich osad, polować. Na co? Okazało się to wielkanocnego popołudnia, w jednej z przydrożnych knajpek:

- What do You have to eat?

- Animal from the bush.

- What kind of animal?

Pani wskazała na kolorowy plakat na ścianie – antylopa! Więc jednak nie jest aż tak źle. Suszone mięsiwo z buszu smakowało jednakże mało wybornie…

O ludziach napotykanych po drodze Nowak pisał: Na widok roweru grupki te znikały natychmiast w gęstwinie leśnej. Czy bali się mej długiej brody, czy też stalowego rumaka toczącego się bezszelestnie po ścieżynie? Obecnie ludzie nie uciekają przed białym rowerzystą, lecz przyglądają się mu się ze zdziwieniem i niedowierzaniem. Haładzia na rowerze? Niebywałe, tego tutaj jeszcze nie było, można by powiedzieć, że najstarsi górale tego nie pamiętają. Jednakże przekazy ustne miejscowej ludności Latuko może opowiadają o Białym na stalowym rumaku, przed którym uciekali ich prapradziadkowie. Muszą też babcie opowiadać w tych stronach bajki o Białych, porywających dzieci (tak zresztą kiedyś niestety bywało). Zbliżając się któregoś wieczora do wioski plemienia Latuko, dostrzegłem kilkuletnią dziewczynkę i jej mniejszego braciszka, wyłaniające się z buszu. Dziewczynka pchająca taczki z kanistrami z wodą krzyknęła tylko Haładzia! Haładzia!, porzuciła taczki i co sił w nogach poczęła uciekać czerwonawą drogą. Malec, nie zastanawiając się ani chwili, ruszył za nią, gubiąc po drodze obydwa klapki i spodenki! Z gołą pupą, trzymając gatki jedną ręką, umykał przed Białym na Brennaborze. Gdy się zbliżyłem, zniknęli w buszu. Haładzia jedzą dzieci, a Aczoli, do których zmierzamy, jedzą ludzi…